بگذارد ، بلكه از اين باب است كه در عين اينكه قادر بر ظلم است ، ظلم نمىكند . پس اينكه بعضى « 1 » آيه را معنا كرده‌اند به اينكه : « عملى را كه اگر ديگرى انجام بدهد ظلم است خداوند آن عمل را انجام نمىدهد » معناى خوبى نيست ، چون تقريبا اين را مىرساند كه خدا قادر بر ظلم نيست . حال اگر بگويى اينكه گفتى « واجب است كه خداى تعالى شرايع خود را از نظر ثواب و عقاب اجراء كند و هر يك از آن دو را به مستحقش بدهد ، نه بر عكس » ، مخالف مطلب مسلم در نزد علماء است ، كه گفته‌اند : ترك عقاب گنه كار براى خدا جايز است ، براى اينكه عقاب گنه كار ، حق او است و او مىتواند از حق خود صرف نظر كند به خلاف ثواب اطاعت كار كه حق اطاعت كار است و تضييع حق غير ، جايز نيست . علاوه بر اين ، بعضىها گفته‌اند : ثواب دادن خدا به مطيع ، از باب دادن حق غير نيست ، تا بر خدا واجب باشد ، بلكه از باب فضل است ، چون بنده و عمل نيك او همه اش ملك مولا است ، خودش چيزى را مالك نيست ، تا با اجر و پاداشى معاوضه اش كند . در جواب مىگوييم ترك عقاب عاصى تا حدى مسلم است و حرفى در آن نيست ، چون فضلى است از ناحيه خداى تعالى و اما به طور كلى قبول نداريم ، براى اينكه اين حكم كلى مستلزم آنست كه تشريع شرايع ، و تعيين قوانين و ترتب جزاء بر عمل ، باطل و لغو گردد . و اما اينكه گفتيد ثواب دادن خدا به اعمال صالحه از فضل خداست ، نه استحقاق بندگان ، چون عمل بنده مانند خود او ملك خداست ، در پاسخ مىگوييم : اين حرف صحيح است ، اما مستلزم آن نيست كه از فضلى ديگر جلوگيرى كند و فضلى ديگر را به اعتبار عملش به عنوان مزد ، ملك او كند و قرآن كريم پر است از اجر بر اعمال صالحه از قبيل آيه « إِنَّ اللَّه اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ » « 2 » . « * ( وَما تَنَزَّلَتْ بِه الشَّياطِينُ ) * » . . . « * ( لَمَعْزُولُونَ ) * » از اينجا پاسخ از سخن مشركين شروع شده كه مىگفتند : محمد ، جنى دارد كه اين كلام را برايش مىآورد و نيز او شاعر است . و پاسخ اولى را مقدم داشته ، نخست كلام را متوجه رسول خدا ( ص ) نموده فرمود كه قرآن از تنزيل شيطانها نيست ، تا آن جناب خوشحال گردد و سپس روى سخن به مشركين كرده ، مطلب را در خور فهم آنان

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 19 ، ص 132 . ( 2 ) خدا از مؤمنين ، خودشان و اموالشان را خريده به اينكه بهشت بر ايشان باشد . سوره برائت ، آيه 111 .